BỨC TRANH QUYỀN LỰC KHOÁNG SẢN TOÀN CẦU: TRUNG QUỐC DẪN ĐẦU, ĐÔNG NAM Á NỔI LÊN

Trong bối cảnh thế giới bước vào kỷ nguyên chuyển đổi năng lượng sạch và bùng nổ công nghệ cao, các khoáng sản chiến lược trở thành tâm điểm trong cuộc cạnh tranh địa kinh tế giữa các cường quốc. Nếu trước đây dầu mỏ được xem như “huyết mạch” của nền kinh tế thế giới, thì ngày nay, các nguyên tố then chốt như gallium, đất hiếm, nickel, cobalt hay tungsten lại đóng vai trò quyết định trong sản xuất pin xe điện, chip bán dẫn, thiết bị hàng không và thậm chí cả công nghệ y sinh. Bất kỳ quốc gia nào nắm giữ nguồn cung hoặc chuỗi tinh luyện của những vật liệu này đều có lợi thế chiến lược vượt trội trong các ngành công nghiệp tương lai. Điều đó giúp giải thích vì sao bức tranh kiểm soát khoáng sản ngày càng trở thành một cuộc đua quyền lực thực sự.

Theo các phân tích quốc tế, Trung Quốc đang giữ vị trí độc tôn trong phần lớn chuỗi cung ứng khoáng sản trọng yếu trên toàn cầu. Nhiều chuyên gia gọi đây là “tập trung quyền lực tài nguyên” khi nước này nắm gần như toàn bộ trữ lượng và năng lực sản xuất các nguyên tố quan trọng như gallium, magnesium hay tungsten. Chúng là những vật liệu không thể thay thế trong sản xuất linh kiện bán dẫn, hợp kim siêu nhẹ và thiết bị công nghệ cao. Trong chuỗi giá trị năng lượng tái tạo, từ tấm pin mặt trời cho đến rotor tua-bin gió, Trung Quốc sở hữu lợi thế từ nguồn cung thô, công nghệ bóc tách, hệ sinh thái tinh luyện đến hạ tầng chế tạo.

Giáo sư kinh tế công nghiệp Zhang Wei của Đại học Thanh Hoa đánh giá rằng, chính sách đầu tư dài hạn từ thập niên 1990, kết hợp ưu thế chi phí lao động và chi phối công nghệ tinh luyện đã giúp Trung Quốc tạo hàng rào cạnh tranh vững chắc, khiến nhiều quốc gia dù sở hữu mỏ nhưng không đủ năng lực chế biến sâu. Điều này tạo ra sự phụ thuộc chiến lược toàn cầu vào một trung tâm duy nhất, khiến rủi ro địa chính trị luôn hiện hữu.

Ngoài ra, đối với nhóm vật liệu như đất hiếm và graphite, Trung Quốc không chỉ nắm phần lớn trữ lượng mà còn sở hữu năng lực tinh luyện gần như toàn cầu, vốn là khâu khó nhất và có giá trị gia tăng cao nhất. Một số chuyên gia trong lĩnh vực năng lượng tái tạo nhận định rằng, ngay cả khi Mỹ và châu Âu tăng tốc xây dựng nhà máy tinh luyện, họ vẫn cần nhiều năm để xóa bỏ sự phụ thuộc này, bởi công nghệ xử lý đất hiếm yêu cầu kinh nghiệm lâu dài và hạ tầng hóa chất khổng lồ.

Nếu Trung Quốc là trung tâm quyền lực khoáng sản tại châu Á, Brazil lại nổi lên như trường hợp ngoại lệ duy nhất ngoài khu vực này khi kiểm soát gần như toàn bộ nguồn cung niobium toàn cầu. Với chỉ một quốc gia nắm giữ lượng lớn nguyên liệu quan trọng trong các hợp kim siêu bền, Brazil trở thành điểm chiến lược trong ngành hàng không, xây dựng cơ sở hạ tầng và chế tạo thiết bị năng lượng. Chuyên gia thương mại khoáng sản Lucas Ribeiro nhận định rằng, vai trò của Brazil sẽ ngày càng tăng khi nhu cầu về vật liệu siêu bền tiếp tục mở rộng trong kỷ nguyên đô thị hóa, xây dựng kết cấu hạ tầng và tăng tốc thương mại hóa hàng không vũ trụ.

Bên cạnh hai cực lớn là Trung Quốc và Brazil, châu Phi – cụ thể là Cộng hòa Dân chủ Congo – tiếp tục giữ vai trò chủ đạo trong nguồn cung cobalt và platinum. Cobalt là xương sống của pin xe điện và lưu trữ năng lượng, nhưng chuỗi khai thác tại Congo luôn đối mặt rủi ro nhân quyền, xung đột lợi ích và bất ổn chính trị. Nhiều chuyên gia cảnh báo rằng, nếu các quốc gia phụ thuộc vào cobalt Congo mà không mở rộng các nguồn cung thay thế hoặc tái chế, rủi ro đứt gãy chuỗi cung ứng hoàn toàn có thể xảy ra khi biến động chính trị diễn ra. Nhà kinh tế năng lượng Terry Hall từ London cho rằng, Congo là ví dụ điển hình về “nguy cơ tài nguyên”, nơi một quốc gia giàu tài nguyên nhưng thiếu năng lực chế biến, khiến lợi nhuận tập trung vào các tập đoàn ngoại quốc.

Trong khi bức tranh toàn cầu dần định hình, Đông Nam Á lại nổi lên như trung tâm chế biến và công nghiệp hỗ trợ mới của thế giới. Không chỉ sở hữu nguồn khoáng sản đáng kể, khu vực này còn tập trung dân số trẻ, hạ tầng sản xuất đang được nâng cấp và chính sách công nghiệp hóa sâu rộng từ chính phủ. Indonesia là điển hình nổi bật, khi nước này ra quyết định táo bạo cấm xuất khẩu quặng nickel thô, buộc các tập đoàn toàn cầu xây dựng nhà máy tinh luyện và sản xuất pin ngay trong nước. Theo các nghiên cứu của Viện Công nghệ Bandung, chính sách này đã giúp Indonesia dịch chuyển giá trị kinh tế từ khai thác đơn thuần sang chế tạo kim loại và vật liệu công nghệ cao, tạo thêm hàng chục nghìn việc làm, đồng thời gia tăng khả năng thương lượng trong chuỗi cung ứng.

Nhìn rộng ra khu vực, Bangkok, Kuala Lumpur, Jakarta và TP. Hồ Chí Minh đang trở thành điểm đến của dòng vốn FDI toàn cầu trong lĩnh vực công nghệ pin, vật liệu bán dẫn và tái chế kim loại. Sự dịch chuyển này diễn ra trong bối cảnh Mỹ, châu Âu và Nhật Bản nỗ lực đa dạng hóa chuỗi cung ứng nhằm giảm phụ thuộc vào Trung Quốc. Theo nhà kinh tế Thomas Mayer, Đông Nam Á đang tận dụng hiệu quả khoảng trống chiến lược trong thương mại toàn cầu, khi các tập đoàn đẩy mạnh chiến lược “China +1” để mở rộng năng lực sản xuất ngoài Trung Quốc.

Tuy nhiên, việc nổi lên nhanh chóng trong chuỗi cung ứng khoáng sản tinh luyện cũng đặt ra thách thức mới đối với khu vực. Các chuyên gia môi trường cảnh báo rằng, tinh luyện kim loại tạo ra chất thải hóa học phức tạp, buộc các quốc gia phải đầu tư nhiều hơn vào công nghệ xử lý. Nếu chỉ chạy theo giá trị kinh tế mà bỏ qua các tiêu chuẩn môi trường, Đông Nam Á có thể đối mặt nguy cơ “đánh đổi tương lai”. Nhà nghiên cứu môi trường Singaporean Tan Qian nhận định rằng, muốn duy trì lợi thế dài hạn, khu vực phải nâng tiêu chuẩn môi trường lên ngang châu Âu và Nhật Bản, tránh bẫy công nghiệp hóa “bẩn”.

Các nhà hoạch định chính sách cũng nhận ra rằng, giá trị lớn nhất của chuỗi khoáng sản nằm ở khâu tinh luyện, nghiên cứu vật liệu mới và đổi mới sáng tạo. Nếu chỉ xuất khẩu thô, giá trị kinh tế bị rơi vào tay các tập đoàn nước ngoài. Xu hướng hiện nay cho thấy các quốc gia Đông Nam Á tập trung vào việc phát triển trung tâm nghiên cứu vật liệu chiến lược, xây dựng khu công nghiệp hỗ trợ và tạo hệ sinh thái sản xuất hoàn chỉnh. Chính phủ Indonesia, Malaysia hay Việt Nam bắt đầu thúc đẩy cơ chế ưu đãi thuế, hỗ trợ công nghệ và thúc đẩy đào tạo lực lượng kỹ sư vật liệu.

Trong bối cảnh địa chính trị phức tạp, nhiều chuyên gia kinh tế đánh giá rằng, chuỗi cung ứng khoáng sản toàn cầu sẽ không còn xoay quanh một trung tâm duy nhất. Ấn Độ, Úc và Canada đang đầu tư mạnh vào khai thác và tinh luyện đất hiếm, trong khi châu Âu đẩy mạnh tái chế kim loại để giảm phụ thuộc vào nguồn cung mới. Tuy nhiên, theo giáo sư Stuart Hill, quá trình này đòi hỏi thời gian dài, và Đông Nam Á có thể tận dụng khoảng thời gian chuyển giao này để bước lên nấc thang giá trị cao hơn.

Đối với Việt Nam, cơ hội nằm ở việc tham gia sâu hơn vào chuỗi chế biến nickel, đất hiếm và tái chế kim loại. Việt Nam sở hữu nguồn đất hiếm lớn thứ hai thế giới nhưng phần lớn chưa được khai thác hiệu quả. Nếu phát triển công nghệ tinh luyện và chiến lược hợp tác quốc tế hợp lý, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành trung tâm vật liệu công nghiệp xanh của khu vực. Nhà phân tích đầu tư Mark Reeves đánh giá rằng, Việt Nam có lợi thế nhân lực và vị trí địa chính trị trung lập, giúp thu hút nhiều tập đoàn tìm kiếm địa điểm “an toàn” ngoài Trung Quốc.

Trong thập kỷ tới, giá trị lớn nhất không chỉ nằm ở khai thác mà còn thuộc về đổi mới vật liệu, tối ưu công nghệ tinh luyện và phát triển sản phẩm có hàm lượng kỹ thuật cao. Khi quá trình điện hóa phương tiện giao thông gia tăng, nhu cầu nickel, cobalt và lithium sẽ tiếp tục tăng mạnh. Sự cạnh tranh trong lĩnh vực này không chỉ là kinh tế mà còn liên quan đến quyền lực công nghệ. Chính vì vậy, cuộc đua khoáng sản ngày nay được xem như “trận chiến silicon” của thế kỷ 21.

Thế giới đang chứng kiến sự dịch chuyển rõ rệt của chuỗi giá trị khoáng sản từ phương Tây sang châu Á. Trung Quốc giữ vị thế thống trị, Brazil củng cố lợi thế đặc thù, Congo cung cấp nguyên liệu trọng yếu, trong khi Đông Nam Á trở thành trung tâm chế biến mới nổi. Đối mặt với cuộc cạnh tranh này, các quốc gia buộc phải đầu tư mạnh vào nghiên cứu, chế biến sâu và công nghệ xanh. Ai kiểm soát được vật liệu tương lai sẽ kiểm soát được sức mạnh kinh tế và công nghệ trong kỷ nguyên mới.

Nguồn: Sưu tầm từ internet