Congo cấm xuất khẩu tinh quặng đồng và coban: Thị trường đồng toàn cầu đứng trước làn sóng tái cấu trúc chuỗi giá trị

Ngày 6/8, Chính phủ Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC) chính thức ban hành lệnh cấm xuất khẩu tinh quặng đồng và tinh quặng coban có hiệu lực ngay lập tức. Chính sách mới cho phép cấp miễn trừ tối đa một năm trong những trường hợp được xem là có ý nghĩa chiến lược, đồng thời thay thế các quy định ban hành từ năm 2023 bằng một khuôn khổ quản lý xuất khẩu khoáng sản rộng hơn.

Thông tin này ngay lập tức tạo phản ứng trên thị trường kim loại. Giá đồng kỳ hạn ba tháng trên Sở Giao dịch Kim loại London (LME) có thời điểm tăng gần 1,8%, lên 14.369,5 USD/tấn, tiến sát mức đỉnh lịch sử thiết lập đầu năm 2026.

Congo muốn giữ lại nhiều giá trị hơn từ tài nguyên

Là quốc gia sản xuất coban lớn nhất thế giới và nằm trong nhóm các nhà cung cấp đồng quan trọng nhất toàn cầu, Congo nhiều năm qua chủ yếu xuất khẩu khoáng sản ở dạng tinh quặng hoặc bán thành phẩm trước khi được luyện kim tại các nước khác, đặc biệt là Trung Quốc.

Chính phủ Congo cho biết mục tiêu của lệnh cấm là buộc các doanh nghiệp khai khoáng phải đầu tư nhiều hơn vào hoạt động luyện kim và tinh luyện ngay trong nước nhằm tạo thêm việc làm, tăng nguồn thu ngân sách và nâng tỷ lệ giá trị gia tăng của ngành khai khoáng.

Thực tế, đây không phải lần đầu Congo sử dụng biện pháp hành chính để thúc đẩy chế biến sâu. Các lệnh cấm tương tự từng được ban hành vào các năm 2013, 2019 và 2023 nhưng thường đi kèm nhiều ngoại lệ do năng lực luyện kim trong nước chưa đáp ứng được nhu cầu.

Theo số liệu chính thức, trong quý I/2026 Congo đã xuất khẩu gần 697 nghìn tấn đồng cathode, trong khi lượng đồng dưới dạng tinh quặng chỉ tương đương khoảng 18,9 nghìn tấn đồng kim loại. Điều này cho thấy phần lớn sản lượng đồng của nước này đã được tinh luyện trong nước trước khi xuất khẩu.

Chuyên gia Christian-Geraud Neema thuộc China-Global South Project nhận định tác động trực tiếp của lệnh cấm đối với nguồn cung đồng toàn cầu sẽ không quá lớn bởi đa số sản lượng đồng Congo hiện đã được chế biến nội địa. Tuy nhiên, một số dự án như Kamoa-Kakula vẫn chịu ảnh hưởng do còn xuất khẩu một phần tinh quặng theo diện miễn trừ trước đây.

Giá đồng tăng vì lo ngại rủi ro nguồn cung hơn là thiếu hụt ngay lập tức

Việc giá đồng tăng mạnh sau thông tin từ Congo phản ánh tâm lý thị trường hơn là sự thay đổi ngay lập tức về cung cầu vật chất.

Các chuyên gia cho rằng thị trường đồng hiện đặc biệt nhạy cảm với bất kỳ nguy cơ gián đoạn nguồn cung nào bởi ngành này đã trải qua nhiều sự cố tại Indonesia, Chile và chính Congo trong hai năm gần đây. Trong khi đó, tốc độ mở rộng các mỏ mới ngày càng chậm, chất lượng quặng suy giảm và thời gian phát triển một dự án khai khoáng có thể kéo dài hơn một thập kỷ.

International Copper Study Group (ICSG) cũng nhận định tăng trưởng sản lượng khai thác đồng toàn cầu năm 2026 đã bị điều chỉnh giảm do các sự cố tại những mỏ lớn, trong đó có Kamoa-Kakula ở Congo. Đồng thời, nguồn cung tinh quặng tiếp tục eo hẹp, khiến công suất luyện kim tại nhiều khu vực chịu áp lực.

Goldman Sachs gần đây cũng nâng dự báo giá đồng cuối năm 2026, cho rằng tốc độ tăng trưởng nguồn cung mỏ thấp hơn dự kiến sẽ khiến thị trường bên ngoài Mỹ rơi vào tình trạng thiếu hụt đáng kể trong năm nay và năm sau.

Chế biến sâu đang trở thành xu hướng toàn cầu

Động thái của Congo không phải là trường hợp đơn lẻ mà phản ánh một xu hướng đang lan rộng trên toàn thế giới.

Trong bối cảnh đồng trở thành kim loại chiến lược của quá trình điện khí hóa, phát triển xe điện, năng lượng tái tạo, trung tâm dữ liệu AI và nâng cấp lưới điện, nhiều quốc gia sở hữu tài nguyên không còn muốn chỉ đóng vai trò là nhà cung cấp nguyên liệu thô.

Indonesia từng thành công khi cấm xuất khẩu quặng nickel để buộc các tập đoàn quốc tế đầu tư vào các nhà máy luyện kim trong nước. Chính sách này đã giúp quốc gia này nhanh chóng trở thành trung tâm chế biến nickel lớn nhất thế giới.

Hiện nay, Congo đang đi theo hướng tương tự với đồng và coban. Nhiều quốc gia ở châu Phi và Nam Mỹ cũng đang xem xét các chính sách nhằm tăng tỷ lệ chế biến trong nước thay vì tiếp tục xuất khẩu tài nguyên với giá trị gia tăng thấp.

Theo Wood Mackenzie, điểm nghẽn lớn nhất của ngành đồng trong giai đoạn hiện nay không còn nằm ở nhu cầu mà nằm ở nguồn cung tinh quặng và năng lực xử lý chuỗi giá trị. Điều này khiến việc sở hữu hệ thống luyện kim hiện đại ngày càng trở thành lợi thế chiến lược của mỗi quốc gia.

Đối với Việt Nam, quyết định của Congo mang lại nhiều bài học đáng chú ý.

Thứ nhất, trong bối cảnh đồng ngày càng được xem là “kim loại của chuyển đổi năng lượng”, việc phụ thuộc quá lớn vào nguồn cung từ một số quốc gia sẽ làm gia tăng rủi ro đối với các doanh nghiệp sản xuất dây cáp điện, thiết bị điện, điện tử và năng lượng tái tạo.

Thứ hai, Việt Nam cần đẩy mạnh phát triển ngành tái chế đồng và kim loại màu như một nguồn cung chiến lược. Đồng phế liệu có thể trở thành nguồn nguyên liệu quan trọng giúp giảm phụ thuộc vào nhập khẩu tinh quặng và đồng tinh luyện, đồng thời phù hợp với mục tiêu phát triển kinh tế tuần hoàn.

Thứ ba, việc thu hút đầu tư vào các dự án luyện kim, tinh luyện và sản xuất vật liệu đồng có giá trị gia tăng cao sẽ giúp nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành công nghiệp trong nước, thay vì chỉ tập trung vào khâu thương mại hoặc gia công.

Bên cạnh đó, Việt Nam cũng cần đa dạng hóa nguồn nhập khẩu, xây dựng tồn kho chiến lược đối với các kim loại quan trọng và tăng cường hợp tác với các quốc gia sở hữu tài nguyên nhằm giảm thiểu rủi ro từ các quyết định chính sách bất ngờ.

Các chuyên gia khuyến nghị gì để tránh những cú sốc nguồn cung?

Các tổ chức nghiên cứu thị trường đều cho rằng những cú sốc nguồn cung sẽ xuất hiện với tần suất cao hơn khi đồng ngày càng trở thành kim loại chiến lược.

ICSG cho rằng việc đầu tư vào các mỏ mới cần được thúc đẩy sớm bởi chu kỳ phát triển dự án rất dài, trong khi chất lượng quặng tại nhiều mỏ lớn đang giảm dần.

Wood Mackenzie nhấn mạnh các quốc gia tiêu thụ lớn cần phát triển đồng thời ba trụ cột gồm khai thác mới, mở rộng công suất luyện kim và gia tăng tỷ lệ tái chế nếu muốn đảm bảo an ninh nguyên liệu trong dài hạn.

Trong khi đó, nhiều chuyên gia nhận định các doanh nghiệp sản xuất nên xây dựng chuỗi cung ứng đa nguồn, tăng cường ký hợp đồng dài hạn với các nhà cung cấp và mở rộng sử dụng đồng tái chế nhằm giảm phụ thuộc vào một khu vực địa lý duy nhất. Khi các quốc gia sở hữu tài nguyên ngày càng ưu tiên chế biến sâu trong nước, đây sẽ là yếu tố quyết định khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng toàn cầu trước các biến động địa chính trị và chính sách.

Sự kiện tại Congo cho thấy cuộc cạnh tranh trên thị trường đồng không còn chỉ là cuộc đua về sản lượng khai thác mà đã chuyển sang cuộc đua kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị, từ mỏ, luyện kim đến sản phẩm cuối cùng. Trong bối cảnh nhu cầu đồng được dự báo tiếp tục tăng mạnh nhờ quá trình điện khí hóa và chuyển đổi năng lượng, các quốc gia xây dựng được chuỗi cung ứng bền vững và năng lực chế biến sâu sẽ nắm lợi thế lớn hơn trong nền kinh tế kim loại của tương lai.

Nguồn: Reuters và sưu tầm từ Internet.