Nhà máy điện phân nhôm đầu tiên của Việt Nam sắp vận hành: Mảnh ghép cuối cùng cho tham vọng xây dựng chuỗi công nghiệp nhôm quốc gia

Sau hơn 10 năm chuẩn bị và triển khai, Nhà máy điện phân nhôm Đắk Nông với tổng vốn đầu tư hơn 18.000 tỷ đồng đang bước vào giai đoạn hoàn thiện cuối cùng trước khi đưa phân kỳ 1 vào vận hành trong quý II/2026. Đây là nhà máy điện phân nhôm đầu tiên của Việt Nam, đánh dấu bước chuyển quan trọng của ngành công nghiệp luyện kim màu khi lần đầu tiên nước ta có khả năng sản xuất nhôm sơ cấp quy mô công nghiệp ngay trong nước.

Sự kiện này không chỉ mang ý nghĩa về mặt công nghiệp mà còn được đánh giá là cột mốc chiến lược đối với chuỗi cung ứng kim loại màu của Việt Nam trong bối cảnh thị trường nhôm toàn cầu đang chịu tác động từ nhiều biến động địa chính trị, xu hướng chuyển dịch sản xuất và nhu cầu gia tăng từ ngành năng lượng sạch.

Mảnh ghép cuối cùng của chuỗi giá trị bô xít – alumina – nhôm

Được xây dựng tại Khu công nghiệp Nhân Cơ, tỉnh Đắk Nông với quy mô khoảng 129 ha, Nhà máy điện phân nhôm Trần Hồng Quân được phát triển theo ba giai đoạn. Phân kỳ đầu tiên sẽ đạt công suất 150.000 tấn nhôm/năm trong năm 2026, nâng lên 300.000 tấn vào đầu năm 2027 và đạt công suất thiết kế tối đa 450.000 tấn/năm vào quý III cùng năm.

Trong nhiều năm qua, Việt Nam đã trở thành một trong những trung tâm sản xuất alumina đáng chú ý của khu vực nhờ các dự án bô xít tại Tây Nguyên. Tuy nhiên, phần lớn giá trị gia tăng của ngành nhôm vẫn nằm ở công đoạn điện phân để tạo ra nhôm kim loại, lĩnh vực mà Việt Nam chưa từng tham gia.

Vì vậy, việc nhà máy điện phân đầu tiên đi vào hoạt động được xem là bước hoàn thiện chuỗi sản xuất khép kín từ khai thác quặng bô xít, chế biến alumina đến luyện nhôm sơ cấp. Đây cũng là tiền đề để phát triển sâu hơn các ngành công nghiệp sử dụng nhôm như sản xuất thanh nhôm định hình, dây cáp điện, cơ khí chế tạo, ô tô, năng lượng tái tạo và điện tử.

Theo các chuyên gia công nghiệp, giá trị kinh tế của nhôm sơ cấp cao hơn đáng kể so với alumina. Việc giữ lại công đoạn điện phân trong nước không chỉ gia tăng giá trị xuất khẩu mà còn góp phần hình thành hệ sinh thái công nghiệp phụ trợ xung quanh ngành nhôm.

Giảm phụ thuộc nhập khẩu, tăng sức chống chịu của chuỗi cung ứng

Một trong những tác động quan trọng nhất của dự án là giúp Việt Nam lần đầu tiên chủ động được nguồn cung nhôm sơ cấp A7 – loại nguyên liệu đầu vào cơ bản cho nhiều ngành công nghiệp chế tạo.

Trước đây, các doanh nghiệp trong nước gần như phải nhập khẩu hoàn toàn nhôm nguyên sinh từ Trung Đông, Australia, Nga hoặc các quốc gia châu Á. Điều này khiến giá thành sản xuất phụ thuộc lớn vào chi phí vận tải biển, bảo hiểm hàng hóa và những biến động của chuỗi logistics toàn cầu.

Các cuộc xung đột tại Biển Đỏ, Trung Đông hay tình trạng gián đoạn vận tải quốc tế trong những năm gần đây đã cho thấy mức độ dễ tổn thương của các chuỗi cung ứng phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nhập khẩu.

Khi nguồn nhôm sơ cấp được sản xuất ngay tại Tây Nguyên, doanh nghiệp có thể tiếp cận nguyên liệu nhanh hơn, giảm thời gian giao hàng và chủ động hơn trong kế hoạch sản xuất. Điều này đặc biệt có ý nghĩa đối với các doanh nghiệp xuất khẩu vốn chịu áp lực lớn về tiến độ và tính ổn định của nguồn cung.

Ngoài ra, việc hình thành nguồn hàng trong nước cũng giúp giảm đáng kể các khoản phụ phí logistics, vốn là yếu tố khiến giá nhôm nhập khẩu tại Việt Nam thường cao hơn giá niêm yết quốc tế.

Hưởng lợi từ xu hướng tái cấu trúc ngành nhôm toàn cầu

Sự xuất hiện của nhà máy điện phân đầu tiên cũng diễn ra trong bối cảnh thị trường nguyên liệu thế giới đang có nhiều thay đổi.

Guinea – quốc gia nắm giữ trữ lượng bô xít lớn nhất thế giới. Đang thúc đẩy các chính sách chế biến sâu và kiểm soát chặt hoạt động xuất khẩu tài nguyên. Trong khi đó, nhu cầu nhôm toàn cầu tiếp tục tăng trưởng nhờ sự bùng nổ của xe điện, lưới điện thông minh, pin lưu trữ năng lượng và các dự án hạ tầng phục vụ quá trình chuyển đổi xanh.

Nhiều tổ chức nghiên cứu dự báo nhu cầu nhôm toàn cầu sẽ tiếp tục tăng trong thập kỷ tới khi các nền kinh tế lớn đẩy mạnh mục tiêu giảm phát thải carbon.

Trong bối cảnh đó, việc Việt Nam từng bước hoàn thiện chuỗi sản xuất nhôm trong nước được đánh giá là bước đi chiến lược nhằm nâng cao vị thế trong chuỗi cung ứng kim loại màu toàn cầu.

Động thái này cũng tạo sự cộng hưởng với các kế hoạch đầu tư mới vào ngành bô xít và luyện nhôm tại Tây Nguyên, trong đó đáng chú ý là các đề xuất phát triển tổ hợp bô xít – alumina – nhôm quy mô lớn của nhiều tập đoàn trong nước.

Nguồn cung nội địa không đồng nghĩa giá nhôm sẽ giảm mạnh

Việc Nhà máy điện phân nhôm Đắk Nông chuẩn bị đi vào hoạt động đang tạo ra kỳ vọng lớn về khả năng hạ nhiệt giá nhôm nguyên liệu trong nước. Tuy nhiên, theo nhận định của các chuyên gia ngành luyện kim và thị trường hàng hóa, sự xuất hiện của nguồn cung nội địa chưa đồng nghĩa với việc giá nhôm sẽ giảm sâu như nhiều doanh nghiệp mong đợi.

Các chuyên gia cho rằng nhôm là một trong những kim loại cơ bản được giao dịch và định giá trên phạm vi toàn cầu. Giá nhôm sơ cấp tại Việt Nam vẫn phải tham chiếu theo diễn biến của thị trường quốc tế, đặc biệt là giá giao dịch trên Sàn Giao dịch Kim loại London (LME). Vì vậy, việc Việt Nam tự sản xuất được nhôm nguyên sinh giúp nâng cao năng lực tự chủ nguồn cung nhưng không làm thay đổi cơ chế hình thành giá của thị trường.

Theo giới phân tích, lợi ích lớn nhất mà dự án điện phân nhôm mang lại nằm ở việc giảm đáng kể các chi phí logistics và các khoản phụ phí liên quan đến nhập khẩu. Trong nhiều năm qua, doanh nghiệp trong nước phải chịu thêm chi phí vận tải biển, bảo hiểm, lưu kho và nhiều rủi ro phát sinh từ những biến động của chuỗi cung ứng toàn cầu. Khi có nguồn cung ngay trong nước, các doanh nghiệp sẽ chủ động hơn về kế hoạch sản xuất, thời gian giao hàng và quản trị tồn kho, qua đó cải thiện hiệu quả hoạt động kinh doanh.

Các chuyên gia cũng lưu ý rằng thị trường nhôm thế giới hiện vẫn đang được hỗ trợ bởi nhiều yếu tố tích cực. Nhu cầu từ ngành xe điện, năng lượng tái tạo, xây dựng hạ tầng và hệ thống truyền tải điện tiếp tục tăng trưởng tại nhiều nền kinh tế lớn. Trong khi đó, xu hướng siết chặt quản lý tài nguyên và thúc đẩy chế biến sâu tại các quốc gia sở hữu nguồn khoáng sản lớn đang khiến nguồn cung nguyên liệu toàn cầu đối mặt với nhiều thách thức hơn trong dài hạn.

Một yếu tố đáng chú ý khác là nguồn nhôm sơ cấp sản xuất tại Việt Nam hoàn toàn có khả năng tham gia thị trường xuất khẩu. Trong bối cảnh nhiều nhà sản xuất quốc tế đang tìm kiếm các nguồn cung mới nhằm đa dạng hóa chuỗi cung ứng, sản phẩm nhôm được sản xuất từ Việt Nam có thể trở thành lựa chọn hấp dẫn nếu đáp ứng tốt các yêu cầu về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn môi trường. Điều này đồng nghĩa với việc nguồn cầu từ thị trường quốc tế có thể cạnh tranh trực tiếp với nhu cầu tiêu thụ trong nước.

Từ góc độ thị trường, các chuyên gia khuyến nghị doanh nghiệp không nên hình thành tâm lý chờ đợi giá nhôm giảm mạnh sau khi nhà máy đi vào vận hành. Giá nhôm trong thời gian tới vẫn sẽ chịu tác động chủ yếu từ diễn biến cung – cầu toàn cầu, tồn kho tại các sở giao dịch quốc tế, chi phí năng lượng và xu hướng tăng trưởng của các ngành công nghiệp tiêu thụ nhôm.

Điều mà nguồn cung nội địa mang lại không phải là một mặt bằng giá thấp hơn đáng kể so với thế giới, mà là khả năng chủ động nguyên liệu, giảm phụ thuộc nhập khẩu và nâng cao sức chống chịu của chuỗi cung ứng. Đây được xem là lợi thế chiến lược giúp ngành công nghiệp nhôm Việt Nam nâng cao năng lực cạnh tranh trong giai đoạn phát triển mới, khi nhôm ngày càng trở thành vật liệu quan trọng của nền kinh tế xanh và công nghiệp công nghệ cao.

Định hình vị thế mới cho ngành công nghiệp nhôm Việt Nam

Từ góc độ dài hạn, Nhà máy điện phân nhôm Đắk Nông không chỉ là một dự án công nghiệp trị giá 18.000 tỷ đồng mà còn là biểu tượng cho quá trình chuyển dịch từ khai thác tài nguyên sang chế biến sâu và nâng cao giá trị gia tăng.

Việc hoàn thiện chuỗi bô xít – alumina – nhôm sẽ giúp Việt Nam giữ lại nhiều giá trị kinh tế hơn trong nước, nâng cao năng lực tự chủ nguyên liệu và tạo nền tảng cho các ngành công nghiệp công nghệ cao phát triển.

Trong bối cảnh các kim loại phục vụ chuyển đổi năng lượng đang trở thành tài sản chiến lược của thế kỷ XXI, việc sở hữu năng lực sản xuất nhôm sơ cấp không chỉ mang ý nghĩa kinh tế mà còn góp phần củng cố vị thế của Việt Nam trong bản đồ công nghiệp và chuỗi cung ứng vật liệu toàn cầu.

Sự kiện nhà máy điện phân nhôm đầu tiên chuẩn bị vận hành vì vậy không đơn thuần là việc đưa thêm một cơ sở sản xuất vào hoạt động. Đây là bước ngoặt đánh dấu quá trình hình thành ngành công nghiệp nhôm hoàn chỉnh của Việt Nam, đồng thời mở ra một giai đoạn cạnh tranh mới cho doanh nghiệp trong nước trên thị trường kim loại màu khu vực và thế giới.

Nguồn: Báo Tuổi Trẻ và sưu tầm từ internet