Xu hướng chính sách nhập khẩu liên quan tới phế liệu kim loại công nghiệp ở Đông Nam Á

Trong vài năm gần đây, dòng chảy phế liệu kim loại và rác điện tử toàn cầu đã thay đổi đáng kể. Trước đây Trung Quốc là thị trường tiếp nhận chính cho nhiều loại phế liệu tái chế từ khắp nơi trên thế giới. Tuy nhiên sau khi Bắc Kinh siết chặt hoặc cấm nhập khẩu nhiều dòng chất thải từ 2018 trở đi, các nước Đông Nam Á đã trở thành điểm đến thay thế đáng kể. Điều này bao gồm cả phế liệu kim loại công nghiệp và rác điện tử – những dòng chất thải chứa kim loại quý và công nghiệp có thể tái xử lý, nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro môi trường và sức khỏe nếu không được kiểm soát chặt. Bối cảnh này đặt ra yêu cầu quan trọng cho các quốc gia trong khu vực là cân bằng giữa nhu cầu nguyên liệu cho sản xuất và trách nhiệm bảo vệ môi trường, sức khỏe cộng đồng.

Malaysia

Malaysia là một trong những ví dụ nổi bật cho thấy sự thay đổi chính sách trong giai đoạn gần đây. Trước đây nước này tiếp nhận lượng lớn phế liệu từ nhiều thị trường phát triển, bao gồm kim loại và rác điện tử. Tuy nhiên chính quyền đã nhận ra thách thức lớn trong việc quản lý dòng này. Đầu tháng 2/2026, Malaysia công bố lệnh cấm toàn bộ nhập khẩu rác điện tử (e-waste), xếp loại này vào danh mục “cấm tuyệt đối”, không thể cấp phép nhập khẩu dưới bất kỳ hình thức nào nữa. Quyết định này được lý giải nhằm ngăn ngừa Malaysia trở thành “bãi rác” của thế giới, đồng thời ngăn chặn nguy cơ về sức khỏe và môi trường khi nhiều lô hàng chứa các chất độc như chì, thủy ngân, cadmium. Việc thực thi lệnh cấm này cũng kèm theo tăng cường kiểm tra và thu giữ nhiều lô hàng xâm nhập bất hợp pháp.

Trước lệnh cấm e-waste hoàn toàn, Malaysia cũng đã siết chặt các quy định nhập khẩu phế liệu kim loại công nghiệp và các loại scrap dùng làm nguyên liệu sản xuất. Các hướng dẫn và quy định quản lý nhập khẩu yêu cầu phế liệu kim loại phải đáp ứng các tiêu chuẩn nhất định về độ tinh khiết, loại bỏ tạp chất nguy hại, và tuân thủ tiêu chí kỹ thuật khi nhập khẩu nhằm tránh sự lẫn tạp chất khó xử lý. Việc này dẫn đến các quy trình kiểm tra tại cảng nghiêm ngặt hơn, kéo dài thời gian thông quan và tăng chi phí tuân thủ cho doanh nghiệp.

Xu hướng chính sách ở Malaysia cho thấy nước này đang ưu tiên tăng cường quản lý nhập khẩu chất thải có nguy cơ cao, đặc biệt rác điện tử chứa kim loại nặng và các chất nguy hại. Trong tương lai gần, khả năng nhà chức trách tiếp tục mở rộng quy định để bao gồm thêm các danh mục chất thải khác, đồng thời từng bước thúc đẩy tái chế nội địa và phát triển kinh tế tuần hoàn thay vì dựa vào nguồn nhập khẩu phế liệu.

Thái Lan

Tình hình ở Thái Lan phản ánh một mô hình tương tự nhưng với những sắc thái riêng. Thái Lan từng là thị trường thu hút dòng phế liệu nhập khẩu sau khi Trung Quốc siết chặt địa bàn thu mua vào cuối thập niên 2010. Tuy nhiên cuối 2020 và những năm sau đó, chính phủ Thái Lan đã ban hành các hạn chế và cấm nhập khẩu nhiều loại rác điện tử và phế liệu chứa chất nguy hại. Các lô hàng được khai báo là scrap kim loại hoặc các loại phế liệu khác đôi khi bị phát hiện chứa lượng lớn rác điện tử và linh kiện gây ô nhiễm, khiến hải quan và cơ quan chức năng phải xử lý và trả lại. Một trong những vụ việc nổi bật là khi lực lượng chức năng thu giữ hơn 200 tấn e-waste được nhập khẩu bất hợp pháp vào cảng Bangkok từ một nước xuất xứ Mỹ, chứa chất độc như chì và thủy ngân, sau khi bị khai báo sai thành scrap kim loại bình thường.

Ngoài việc xử lý nhập lậu, Thái Lan duy trì chính sách cấm một số dòng rác điện tử nhất định, trong khi vẫn cho phép nhập khẩu các phế liệu kim loại công nghiệp nếu tuân thủ quy định môi trường. Các doanh nghiệp nhập khẩu phế liệu kim loại phải đáp ứng điều kiện về nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, chứng minh phế liệu không lẫn tạp chất nguy hại, đồng thời đảm bảo tuân thủ các tiêu chuẩn môi trường và an toàn cho cơ sở tiếp nhận.

Xu hướng ở Thái Lan cũng đang dịch chuyển theo hướng tăng cường kiểm soát rác công nghiệp và điện tử, với mục tiêu giảm gánh nặng chất thải nguy hại và tăng cường năng lực xử lý nội địa. Chính sách này phản ánh mối quan tâm ngày càng lớn về môi trường và sức khỏe cộng đồng, tương tự với xu hướng trong khu vực ASEAN.

Indonesia

Indonesia có bối cảnh quản lý phế liệu kim loại và rác điện tử khá phức tạp, phần lớn chịu ảnh hưởng của cả các luật bảo vệ môi trường quốc gia và các quy định liên quan đến nhập khẩu phế liệu làm nguyên liệu sản xuất. Theo quy định của Bộ Môi trường và Lâm nghiệp, việc nhập khẩu kim loại phế liệu không phải là chất thải nguy hại hoặc chứa chất độc hại bị cấm nếu đáp ứng các điều kiện nhất định, không lẫn chất thải khác và chỉ được sử dụng làm nguyên liệu sản xuất. Điều này đòi hỏi phế liệu phải được phân loại rõ ràng, không có tạp chất nguy hại, và các cơ sở nhập khẩu phải đăng ký và được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.

Indonesia cũng nằm trong số các nước thành viên ASEAN tuân thủ Công ước Basel – một hiệp ước quốc tế kiểm soát việc vận chuyển chất thải nguy hại qua biên giới. Dựa vào quy định Basel cùng luật nội địa, Indonesia đã yêu cầu kiểm soát quyền nhập khẩu phế liệu chứa kim loại và các chất rắn khác, buộc các công ty nhập khẩu phải chứng minh hàng hóa chỉ là phế liệu sạch dùng cho sản xuất, không chứa chất nguy hại.

Gần đây, Indonesia đối mặt với một số vụ việc buộc chính phủ xem xét lại chính sách nhập khẩu phế liệu kim loại khi phát hiện các lô hàng gây ô nhiễm phóng xạ từ vật liệu scrap tại một khu công nghiệp gần Jakarta. Sự kiện này dẫn đến nhiều cuộc họp với các cơ quan môi trường và hải quan nhằm tăng cường kiểm tra tính an toàn, đồng thời tạm thời hạn chế hoặc xem xét cấp phép cho các lô hàng phế liệu kim loại bị nghi ngờ chứa chất nguy hại cao để bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.

Trong tương lai, Indonesia có thể tiếp tục điều chỉnh các quy định để tăng cường giám sát lẫn yêu cầu minh bạch trong nhập khẩu phế liệu, nhất là với các loại scrap kim loại chứa tạp chất hoặc nguy cơ ô nhiễm cao.

Singapore

Khác với nhiều nước ASEAN khác, Singapore không phải là một thị trường lớn nhập khẩu phế liệu kim loại công nghiệp hoặc rác điện tử với số lượng lớn. Tuy nhiên quốc gia này duy trì khung pháp lý rất chặt chẽ và tuân thủ tiêu chuẩn quốc tế nhằm quản lý nhập khẩu, xuất khẩu và quá cảnh các loại chất thải nguy hại, bao gồm cả e-waste và scrap kim loại chứa chất độc hại. Singapore là thành viên Công ước Basel và đã đưa các quy định của công ước này vào luật quốc gia với hệ thống kiểm soát qua giấy phép Basel (Basel Permit).

Từ tháng 1/2025, Singapore yêu cầu tất cả các hoạt động nhập khẩu, xuất khẩu hoặc vận chuyển quá cảnh các chất thải điện tử (WEEE) và thiết bị điện tử đã qua sử dụng (UEEE) phải được phê duyệt thông qua hệ thống TradeNet và nhận được Basel Permit trước khi hàng rời đến cảng. Quy trình này kiểm soát nghiêm ngặt việc phân biệt giữa thiết bị điện tử đã qua sử dụng – được phép nếu chứng minh phục vụ cho tái sử dụng – và chất thải điện tử thực sự cần xử lý.

Singapore cũng yêu cầu các bước kiểm tra, phân loại và khai báo rõ ràng đối với phế liệu kim loại và các loại chất thải chứa kim loại phải tuân thủ luật trong nước và các cam kết quốc tế. Mô hình này giúp Singapore kiểm soát chất lượng và sự minh bạch trong thương mại phế liệu, hạn chế nguy cơ trở thành điểm tập trung rác thải không được xử lý an toàn.

Việt Nam

Việt Nam trong những năm gần đây đã áp dụng một loạt biện pháp nhằm siết chặt quản lý nhập khẩu phế liệu, trong đó bao gồm cả phế liệu kim loại công nghiệp và rác điện tử. Quy định quan trọng nhất là Quyết định số 13/2023/QĐ-TTg, ban hành danh mục các loại phế liệu được phép nhập khẩu làm nguyên liệu sản xuất, trong đó có phế liệu sắt, thép, gang và phế liệu kim loại màu. Đây là bước thay thế Quyết định 28/2020, với yêu cầu rõ ràng hơn về loại phế liệu được phép nhập khẩu và điều kiện áp dụng để tránh nhập khẩu phế liệu độc hại hoặc không phù hợp tiêu chuẩn môi trường.

Bên cạnh đó, Việt Nam ban hành các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia mới về phế liệu nhập khẩu, bao gồm QCVN 66:2024/BTNMT quy định về phế liệu kim loại màu nhập khẩu phải loại bỏ tạp chất nguy hại, được phân loại đúng mã HS và đáp ứng điều kiện kỹ thuật trước khi thông quan. Quy chuẩn này tập trung vào việc đảm bảo phế liệu kim loại không chứa chất cấm, tạp chất nguy hại vượt mức cho phép và được làm sạch, phân loại phù hợp.

Với rác điện tử, Việt Nam đã sớm cấm nhập khẩu e-waste dưới dạng rác thải và các thiết bị điện tử cũ, nhấn mạnh chỉ những thiết bị điện tử đã qua sử dụng phục vụ tái sử dụng hợp pháp mới được phép nhập khẩu với điều kiện riêng. Điều này nhằm hạn chế dòng rác nguy hại tiềm ẩn kim loại nặng và hóa chất độc xuống đất, nước và không khí trong quá trình xử lý.

Chiến lược quản lý phế liệu của Việt Nam dường như hướng tới việc cân bằng giữa nhu cầu nguyên liệu cho sản xuất nội địa từ phế liệu kim loại sạch và yêu cầu bảo vệ môi trường ngày càng cao. Quy định mới không chỉ siết chặt chất lượng phế liệu nhập khẩu mà còn yêu cầu thủ tục minh bạch hơn với điều kiện kiểm tra và giám định kỹ thuật trước thông quan.

Nhìn chung xu hướng khu vực

Ở cả năm quốc gia được phân tích, có thể thấy xu hướng chung là tăng cường kiểm soát nhập khẩu phế liệu kim loại và rác điện tử theo hướng nâng cao tiêu chuẩn môi trường, tuân thủ pháp luật quốc tế như Công ước Basel, và giảm dần nguy cơ ô nhiễm từ các lô hàng nhập khẩu. Malaysia và Thái Lan đang siết chặt hơn nữa, thậm chí cấm nhiều dòng rác điện tử; Singapore duy trì hệ thống kiểm soát Basel rất chặt; Indonesia kiểm tra nghiêm ngặt và đang xem xét điều chỉnh khi đối mặt các rủi ro ô nhiễm; Việt Nam ban hành nhiều văn bản kỹ thuật và danh mục chi tiết hơn để đảm bảo dòng phế liệu nhập khẩu an toàn.

Trong tương lai gần, chính sách các nước này có thể tiếp tục phát triển theo hướng hạn chế nhập khẩu các loại chất thải nguy hại, khuyến khích xử lý và tái chế nội địa, đồng thời tăng cường phối hợp khu vực về tiêu chuẩn môi trường và tuân thủ pháp luật quốc tế để chống nhập lậu và quản lý dòng phế liệu tốt hơn. Điều này tạo ra một bối cảnh pháp lý phức tạp hơn cho doanh nghiệp hoạt động trong chuỗi cung ứng phế liệu kim loại, đòi hỏi tuân thủ kỹ càng và minh bạch hơn trong khai báo và hoạt động thương mại.