Doanh nghiệp Mỹ tìm kiếm “mỏ lithium” từ pin cũ tại Việt Nam

Sự phát triển nhanh của xe điện đang mở ra một thị trường mới bên cạnh sản xuất và tiêu thụ phương tiện: tái chế pin và thu hồi các khoáng sản quan trọng từ những bộ pin đã qua sử dụng. Việc R3 Lithium, doanh nghiệp tái chế lithium của Mỹ, tìm kiếm cơ hội hợp tác và đầu tư tại Việt Nam cho thấy nguồn tài nguyên thứ cấp từ pin cũ đang ngày càng được quan tâm trong chuỗi cung ứng khoáng sản toàn cầu.

Ngày 21/9/2026, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng đã tiếp ông Linh Austin, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc R3 Lithium. Tại cuộc gặp, lãnh đạo doanh nghiệp Mỹ bày tỏ mong muốn đầu tư lâu dài và mở rộng hợp tác chiến lược với Việt Nam, hướng tới việc tham gia vào quá trình chuyển đổi năng lượng, phát triển chuỗi cung ứng khoáng sản thiết yếu và thúc đẩy các hoạt động đổi mới sáng tạo gắn với mục tiêu giảm phát thải carbon.

Các kế hoạch đầu tư cụ thể của R3 Lithium tại Việt Nam hiện chưa được công bố. Tuy nhiên, sự quan tâm của doanh nghiệp này diễn ra trong bối cảnh thị trường xe điện Việt Nam đang phát triển nhanh, kéo theo nhu cầu xây dựng hệ thống thu hồi, xử lý và tái chế pin sau khi hết vòng đời.

Theo thông tin được R3 Lithium công bố, doanh nghiệp đang phát triển hoạt động tái chế pin và thu hồi lithium tại Mỹ. Công ty cho biết cơ sở tại Covington, bang Georgia, có công suất xử lý khoảng 30.000 tấn vật liệu pin đầu vào mỗi năm và công suất sản xuất lithium carbonate khoảng 2.500 tấn mỗi năm. R3 Lithium cũng cho biết đã huy động 15 triệu USD trong vòng Series A và có các thỏa thuận cung cấp vật liệu lithium tái chế với tổng giá trị khoảng 1 tỷ USD, trong đó có Trafigura.

Điểm đáng chú ý trong mô hình của R3 Lithium là doanh nghiệp không xem pin hết vòng đời đơn thuần là chất thải cần xử lý. Những bộ pin này được coi là một nguồn nguyên liệu có thể thu hồi và tái đưa vào chuỗi sản xuất. Sau quá trình xử lý, vật liệu pin có thể được chuyển thành black mass, từ đó tiếp tục thu hồi lithium và các kim loại có giá trị khác.

Cách tiếp cận này thường được gọi là “urban mining”, hay khai khoáng đô thị. Thay vì phải tìm kiếm một mỏ khoáng sản mới, doanh nghiệp có thể thu hồi vật liệu từ những sản phẩm đã được đưa vào nền kinh tế.

Ông Linh Austin từng nhấn mạnh trên LinkedIn rằng thế giới không nhất thiết phải chờ đợi một mỏ lithium mới được phát hiện, cấp phép và khai thác trong nhiều năm nếu có thể tận dụng nguồn nguyên liệu đã tồn tại trong các sản phẩm đang lưu thông. Quan điểm này phản ánh một xu hướng đang được nhiều nền kinh tế quan tâm: chuyển một phần trọng tâm từ khai thác khoáng sản nguyên sinh sang khai thác nguồn tài nguyên thứ cấp thông qua tái chế.

Tái chế đang trở thành một phần của an ninh nguồn cung khoáng sản

Lithium là một trong những nguyên liệu quan trọng đối với quá trình điện hóa giao thông và phát triển hệ thống lưu trữ năng lượng. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), nhu cầu đối với lithium được dự báo tiếp tục tăng mạnh trong những thập kỷ tới, cùng với sự phát triển của xe điện, hệ thống lưu trữ năng lượng và các công nghệ năng lượng sạch.

Trong bối cảnh đó, tái chế ngày càng được nhìn nhận không chỉ là một giải pháp môi trường mà còn là một nguồn cung nguyên liệu thứ cấp. IEA cho rằng hoạt động tái chế có thể đóng góp ngày càng lớn vào nguồn cung các khoáng sản quan trọng trong tương lai, mặc dù ngành này vẫn đang trong giai đoạn phát triển và cần thêm thời gian để hình thành nguồn nguyên liệu đủ lớn từ các sản phẩm hết vòng đời.

Một yếu tố quan trọng là thời điểm. Trong giai đoạn hiện nay, nguồn nguyên liệu cho các nhà máy tái chế pin vẫn phần lớn đến từ phế liệu trong quá trình sản xuất pin và các dòng pin đã bị loại bỏ trước khi đưa ra thị trường. Khi số lượng xe điện được bán ra trong những năm gần đây bắt đầu đi đến cuối vòng đời, lượng pin xe điện cần xử lý dự kiến sẽ tăng đáng kể.

IEA dự báo sau năm 2035, pin xe điện và pin lưu trữ hết vòng đời sẽ trở thành nguồn nguyên liệu ngày càng quan trọng cho ngành tái chế. Điều này có nghĩa là những quốc gia đang phát triển thị trường xe điện hôm nay đồng thời cũng đang hình thành nguồn nguyên liệu cho ngành tái chế của tương lai.

Từ góc độ chuỗi cung ứng, đây là vấn đề đáng chú ý. Nguồn cung nhiều khoáng sản quan trọng hiện tập trung ở một số quốc gia và khu vực. Monash Critical Minerals Initiative nhận định sự tập trung này có thể làm tăng rủi ro đối với chuỗi cung ứng khi xảy ra gián đoạn thương mại hoặc thay đổi chính sách. Tái chế, cùng với đa dạng hóa nguồn cung và phát triển năng lực chế biến, vì vậy đang được xem là một trong những giải pháp để nâng cao khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng khoáng sản quan trọng.

Tại Mỹ, các nghiên cứu của Government Accountability Office cũng chỉ ra rằng tái chế pin có thể giúp giảm nhu cầu đối với một phần khoáng sản nhập khẩu, đặc biệt khi năng lực thu gom và cơ sở hạ tầng tái chế được phát triển đồng bộ.

Việt Nam đang đứng trước một thị trường mới

Việt Nam có một lợi thế đáng chú ý là thị trường xe điện đang tăng trưởng nhanh. Sự phát triển của các nhà sản xuất xe điện, hệ thống pin và hạ tầng liên quan sẽ tạo ra một lượng vật liệu cần được quản lý sau khi các sản phẩm đi hết vòng đời.

Trong giai đoạn đầu, nguồn nguyên liệu cho tái chế pin tại Việt Nam có thể chưa đến chủ yếu từ những bộ pin xe điện đã sử dụng trong thời gian dài. Các nguồn phế liệu sản xuất, pin lỗi, pin công nghiệp và các dòng pin khác có thể đóng vai trò quan trọng hơn. Tuy nhiên, khi số lượng xe điện trên thị trường tăng lên, nguồn pin hết vòng đời sẽ ngày càng trở nên đáng kể.

Đây cũng là lý do câu chuyện R3 Lithium quan tâm tới Việt Nam có ý nghĩa rộng hơn một dự án đầu tư đơn lẻ. Nếu các doanh nghiệp quốc tế bắt đầu tìm kiếm nguồn nguyên liệu và cơ hội phát triển công nghệ tái chế tại Việt Nam, thị trường có thể từng bước hình thành một chuỗi giá trị mới từ thu gom, vận chuyển, phân loại, tháo dỡ và tiền xử lý pin đến thu hồi lithium, nickel, cobalt, manganese, copper và các vật liệu khác.

Trong chuỗi này, khâu tái chế kim loại có thể đóng vai trò quan trọng. Một bộ pin không chỉ chứa lithium. Tùy thuộc vào hóa học pin, nhiều vật liệu khác nhau có thể được thu hồi và đưa trở lại các chuỗi sản xuất khác nhau. Vì vậy, giá trị kinh tế của ngành tái chế pin sẽ phụ thuộc không chỉ vào giá lithium mà còn vào khả năng thu hồi đồng thời nhiều loại vật liệu với hiệu suất và chất lượng phù hợp.

Đây cũng là lý do khái niệm “mỏ trên mặt đất” ngày càng được sử dụng khi nói về tái chế pin. Một thị trường xe điện lớn trong tương lai có thể tạo ra một nguồn nguyên liệu thứ cấp có quy mô đáng kể, nhưng để biến nguồn nguyên liệu đó thành giá trị kinh tế cần có hệ thống thu gom, tiêu chuẩn kỹ thuật, công nghệ xử lý và thị trường đầu ra cho vật liệu tái chế.

Không phải mọi loại pin đều có bài toán tái chế giống nhau

Một trong những vấn đề cần được lưu ý là kinh tế tái chế pin phụ thuộc nhiều vào hóa học của từng loại pin. Sự phát triển nhanh của pin lithium iron phosphate, hay LFP, là một ví dụ.

LFP không sử dụng nickel và cobalt, đồng thời có cấu trúc vật liệu khác với các dòng pin giàu nickel và cobalt. IEA cho rằng giá trị vật liệu thấp hơn của một số loại pin LFP có thể tạo ra thách thức đối với hiệu quả kinh tế của hoạt động tái chế. Điều này có nghĩa là sự gia tăng số lượng pin hết vòng đời không tự động đồng nghĩa với việc tất cả các nhà máy tái chế đều có hiệu quả kinh tế cao.

Công nghệ vì vậy sẽ là một yếu tố quyết định. Các doanh nghiệp cần có khả năng xử lý nhiều loại hóa học pin, tối ưu hóa quá trình thu hồi vật liệu và kiểm soát chi phí logistics. Bên cạnh đó, vấn đề an toàn cũng đặc biệt quan trọng bởi pin lithium ion bị hư hỏng hoặc tháo dỡ không đúng quy trình có thể gây ra nguy cơ cháy và các rủi ro trong quá trình vận chuyển, lưu trữ và xử lý.

NIST của Mỹ gần đây cũng đã nghiên cứu xây dựng mô hình tham chiếu cho quá trình thu hồi pin lithium, nhằm hỗ trợ việc thống nhất dữ liệu và quy trình giữa các bên tham gia vào hoạt động recovery và recycling. Điều này cho thấy ngành tái chế pin đang dần chuyển từ những hoạt động xử lý riêng lẻ sang một hệ sinh thái đòi hỏi tiêu chuẩn, dữ liệu và khả năng truy xuất tốt hơn.

Cơ hội không chỉ nằm ở lithium

Nếu Việt Nam phát triển ngành tái chế pin, việc tập trung hoàn toàn vào lithium có thể sẽ bỏ qua một phần đáng kể giá trị của nguồn nguyên liệu.

Tùy thuộc vào loại pin, quá trình tái chế có thể thu hồi nhiều vật liệu khác nhau như nickel, cobalt, manganese, copper và graphite. Một hệ thống tái chế hiệu quả cần hướng tới việc thu hồi tổng thể các vật liệu có giá trị thay vì chỉ tập trung vào một kim loại.

Mô hình của R3 Lithium cũng cho thấy hướng tiếp cận này. Lithium có thể được thu hồi thành lithium carbonate, trong khi các vật liệu chứa nickel, cobalt, manganese và graphite có thể tiếp tục được xử lý hoặc thương mại hóa.

Đối với Việt Nam, đây có thể là điểm đặc biệt đáng quan tâm bởi nước ta đã có nền tảng tương đối lớn trong lĩnh vực thu gom, phân loại và tái chế kim loại phế liệu. Nếu kết hợp năng lực này với công nghệ xử lý pin, luyện kim, hóa chất và quản lý chất thải nguy hại, ngành tái chế trong nước có thể tham gia sâu hơn vào một chuỗi giá trị mới đang hình thành.

Chính sách sẽ quyết định khả năng hình thành thị trường

Sự phát triển của thị trường tái chế pin không thể chỉ dựa vào công nghệ. Một hệ thống thu gom hiệu quả, trách nhiệm của nhà sản xuất và nhập khẩu, tiêu chuẩn an toàn, cơ chế truy xuất và thị trường cho vật liệu tái chế đều cần được phát triển đồng thời.

Việt Nam đang từng bước hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến trách nhiệm tái chế của nhà sản xuất và nhập khẩu cũng như quản lý chất thải. Những chính sách này có thể tạo nền tảng quan trọng cho việc hình thành thị trường tái chế trong những năm tới.

Bên cạnh đó, việc Việt Nam thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và các tiêu chí liên quan đến dự án xanh, ESG cũng có thể tạo thêm điều kiện để các dự án thu hồi và tái chế vật liệu được tiếp cận nguồn vốn và các chương trình hỗ trợ phù hợp.

Tuy nhiên, hiệu quả của chính sách sẽ phụ thuộc vào cách thị trường được tổ chức trong thực tế. Nếu việc thu gom pin vẫn phân tán, thiếu tiêu chuẩn và thiếu cơ chế truy xuất, các nhà máy tái chế có thể gặp khó khăn trong việc bảo đảm nguồn nguyên liệu ổn định. Ngược lại, nếu hình thành được hệ thống thu gom chính thức gắn với nhà sản xuất, nhà phân phối, đơn vị logistics và doanh nghiệp tái chế, nguồn nguyên liệu thứ cấp có thể trở thành một phần đáng kể của chuỗi cung ứng.

“Mỏ lithium” từ pin cũ và bài toán giữ lại giá trị tại Việt Nam

Sự quan tâm của R3 Lithium tới Việt Nam cho thấy cuộc cạnh tranh về khoáng sản quan trọng đang mở rộng sang một lĩnh vực mới. Bên cạnh việc tìm kiếm các mỏ khoáng sản tự nhiên, các quốc gia và doanh nghiệp ngày càng quan tâm tới khả năng thu hồi vật liệu từ những sản phẩm đã được sử dụng.

Đối với Việt Nam, cơ hội không chỉ nằm ở việc thu hút một doanh nghiệp tái chế pin xây dựng nhà máy. Vấn đề lớn hơn là Việt Nam có thể giữ lại bao nhiêu giá trị trong chuỗi này.

Nếu pin hết vòng đời được thu gom tại Việt Nam nhưng chỉ được xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu sơ chế, phần giá trị gia tăng cao hơn sẽ tiếp tục nằm ở các công đoạn phía sau. Ngược lại, nếu Việt Nam từng bước phát triển được năng lực tiền xử lý, thu hồi và tinh chế vật liệu, đồng thời kết nối với các nhà sản xuất pin và các ngành công nghiệp sử dụng nguyên liệu thứ cấp, giá trị kinh tế có thể được giữ lại nhiều hơn trong nước.

Đây cũng là vấn đề đang được nhiều nền kinh tế lớn quan tâm khi xây dựng chiến lược khoáng sản quan trọng. Tái chế không thể thay thế hoàn toàn khai thác khoáng sản nguyên sinh, nhưng có thể trở thành một nguồn cung bổ sung và giúp giảm một phần áp lực lên nguồn tài nguyên tự nhiên.

Với sự phát triển của xe điện tại Việt Nam, câu chuyện về pin vì vậy sẽ không kết thúc khi chiếc xe rời khỏi dây chuyền sản xuất hay khi bộ pin hết thời hạn sử dụng. Một chu kỳ mới có thể bắt đầu từ chính những bộ pin đó, khi lithium và các vật liệu khác được thu hồi để quay trở lại nền kinh tế.

Trong dài hạn, “mỏ lithium” của Việt Nam có thể không chỉ được tìm kiếm dưới lòng đất. Một phần nguồn tài nguyên tương lai có thể nằm trong chính những chiếc xe điện, thiết bị điện tử và các sản phẩm công nghiệp đang được sử dụng ngày hôm nay.
Theo: vietnamfinance và sưu tầm từ internet.