Danh mục phế liệu được phép nhập khẩu: Bước điều chỉnh chính sách nhằm siết chặt kiểm soát môi trường và định hình lại chuỗi nguyên liệu sản xuất

Quyết định số 13/2023/QĐ-TTg do Phó Thủ tướng Lê Minh Khái ký ban hành từ ngày 01/6/2023 đánh dấu một bước cập nhật quan trọng trong chính sách quản lý nhập khẩu phế liệu làm nguyên liệu sản xuất tại Việt Nam. Theo đó, Nhà nước tiếp tục cho phép nhập khẩu một số nhóm phế liệu thiết yếu phục vụ hoạt động sản xuất công nghiệp, bao gồm phế liệu sắt thép, nhựa, giấy, thủy tinh và kim loại màu, nhưng trong khuôn khổ kiểm soát chặt chẽ hơn về môi trường và năng lực sử dụng thực tế của doanh nghiệp.

Quy định này thay thế Quyết định số 28/2020/QĐ-TTg trước đó, vốn được ban hành trong bối cảnh Việt Nam bắt đầu đối mặt với nguy cơ trở thành điểm đến của dòng dịch chuyển rác thải toàn cầu sau khi Trung Quốc thực hiện chính sách “National Sword” từ năm 2018, cấm nhập khẩu phần lớn các loại phế liệu. Giai đoạn 2018–2020 đã chứng kiến lượng phế liệu nhựa và giấy tồn đọng tại các cảng biển Việt Nam tăng đột biến, tạo ra áp lực lớn lên hệ thống hạ tầng môi trường và cơ chế kiểm soát nhập khẩu.

Chính vì vậy, từ năm 2019, Chính phủ đã liên tục hoàn thiện hành lang pháp lý liên quan đến hoạt động nhập khẩu phế liệu thông qua Luật Bảo vệ môi trường sửa đổi, Nghị định 40/2019/NĐ-CP và sau đó là Nghị định 08/2022/NĐ-CP hướng dẫn thi hành Luật Bảo vệ môi trường 2020. Các quy định này từng bước chuyển từ cơ chế tiền kiểm sang hậu kiểm có điều kiện, đồng thời yêu cầu doanh nghiệp nhập khẩu phải chứng minh nhu cầu sử dụng thực tế thông qua công suất thiết kế của nhà máy và hệ thống xử lý chất thải đạt chuẩn.

Trong bối cảnh đó, Quyết định 13/2023/QĐ-TTg không đơn thuần là cập nhật danh mục mã HS được phép nhập khẩu, mà còn mang ý nghĩa định hướng lại cách tiếp cận của Việt Nam đối với nguồn nguyên liệu thứ cấp trong nền kinh tế tuần hoàn. Việc quy định tổ chức, cá nhân chỉ được nhập khẩu phế liệu phục vụ sản xuất cho chính cơ sở của mình theo đúng công suất thiết kế nhằm ngăn chặn tình trạng nhập khẩu phế liệu vì mục đích thương mại trung gian hoặc tái xuất trá hình.

Một điểm đáng chú ý khác là việc xỉ hạt nhỏ từ công nghiệp luyện sắt thép (HS 2618 00 00) không còn được quản lý như phế liệu nhập khẩu mà chuyển sang điều chỉnh theo pháp luật về vật liệu xây dựng khi sử dụng làm nguyên liệu sản xuất xi măng. Điều này phản ánh xu hướng phân loại lại chất thải công nghiệp theo mục đích sử dụng cuối cùng, từ đó mở đường cho việc hợp thức hóa một số dòng vật chất thứ cấp trong chuỗi sản xuất công nghiệp nặng, thay vì coi tất cả là chất thải cần kiểm soát.

Về mặt chính sách dài hạn, việc ban hành danh mục mới cho thấy Việt Nam đang hướng đến hai mục tiêu song song. Thứ nhất là đảm bảo nguồn nguyên liệu đầu vào ổn định cho các ngành sản xuất có nhu cầu cao như luyện kim, giấy và nhựa trong bối cảnh tài nguyên sơ cấp ngày càng hạn chế. Thứ hai là giảm thiểu rủi ro môi trường từ việc nhập khẩu phế liệu không đạt chuẩn, phù hợp với các cam kết quốc tế mà Việt Nam tham gia như Công ước Basel về kiểm soát vận chuyển xuyên biên giới chất thải nguy hại.

Điều này cũng liên quan trực tiếp đến chiến lược phát triển công nghiệp theo hướng bền vững mà Việt Nam đang theo đuổi, nơi các ngành như thép, xi măng hay hóa chất sẽ phải vận hành trong khuôn khổ tiêu chuẩn môi trường ngày càng tiệm cận với thị trường châu Âu và OECD. Trong các trao đổi gần đây của bạn về chuyển dịch chính sách nhập khẩu tại Malaysia hay Thái Lan, có thể thấy xu hướng chung trong khu vực ASEAN là hạn chế nhập khẩu phế liệu hỗn hợp và tăng cường yêu cầu truy xuất nguồn gốc.

Trong giai đoạn tiếp theo, nhiều khả năng Việt Nam sẽ tiếp tục thu hẹp danh mục phế liệu được phép nhập khẩu, đồng thời chuyển sang cơ chế cấp phép theo tiêu chuẩn kỹ thuật và hàm lượng tạp chất thay vì chỉ dựa trên mã HS. Đây sẽ là bước đi cần thiết nếu Việt Nam muốn phát triển thị trường nguyên liệu tái chế nội địa và giảm phụ thuộc vào nguồn phế liệu nhập khẩu trong trung và dài hạn, đặc biệt khi các chính sách về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) bắt đầu có hiệu lực từ năm 2024.

Nhìn rộng hơn, Quyết định 13 không chỉ là một văn bản quản lý nhập khẩu, mà còn là một mắt xích trong lộ trình chuyển đổi sang mô hình kinh tế tuần hoàn, nơi phế liệu không còn là rủi ro môi trường mà trở thành nguồn tài nguyên sản xuất nếu được kiểm soát đúng cách. Điều này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến cấu trúc chuỗi cung ứng nguyên liệu công nghiệp của Việt Nam trong thập kỷ tới.

Theo: báo chính phủ