Siết tạm nhập, tái xuất phế liệu: Việt Nam chủ động chặn nguy cơ trở thành “bãi thải” toàn cầu

Việc siết chặt quản lý phế liệu và hàng hóa đã qua sử dụng trong hoạt động tạm nhập, tái xuất đang trở thành một nội dung chính sách quan trọng của Bộ Công Thương trong giai đoạn hiện nay. Trên cơ sở đánh giá thực tiễn những năm gần đây, khi Việt Nam nổi lên như một trung tâm trung chuyển hàng hóa trong khu vực, cơ quan quản lý nhận thấy cần có một công cụ pháp lý đủ mạnh để kiểm soát rủi ro môi trường và gian lận thương mại phát sinh từ dòng hàng hóa cũ, phế liệu công nghiệp.

Cục Xuất nhập khẩu đã trình dự thảo Thông tư mới nhằm ban hành danh mục phế liệu và hàng hóa đã qua sử dụng tạm ngừng kinh doanh theo phương thức tạm nhập, tái xuất và chuyển khẩu. Mục tiêu xuyên suốt của văn bản là phòng ngừa nguy cơ Việt Nam trở thành điểm trung chuyển hoặc điểm lưu giữ các loại chất thải công nghiệp, hàng hóa kém chất lượng từ nước ngoài.

Cơ sở pháp lý của dự thảo được xây dựng trên nền tảng của Luật Quản lý ngoại thương, đặc biệt là khoản 3 Điều 40 quy định thẩm quyền của Bộ trưởng Bộ Công Thương trong việc quyết định tạm ngừng kinh doanh đối với hàng hóa có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng, hoặc tạo điều kiện cho chuyển tải bất hợp pháp và gian lận thương mại. Bên cạnh đó, dự thảo cũng căn cứ Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật để bảo đảm đúng thẩm quyền, trình tự và hình thức ban hành. Về mặt tổ chức thực hiện, việc phân quyền và phân cấp trong lĩnh vực công nghiệp, thương mại được đặt trong khuôn khổ Nghị định số 146/2025/NĐ-CP.

Đáng chú ý, dự thảo Thông tư được xây dựng đồng bộ với Nghị định mới thay thế Nghị định số 69/2018/NĐ-CP – văn bản từng là khung pháp lý chủ đạo điều chỉnh hoạt động mua bán hàng hóa quốc tế và các hình thức tạm nhập, tái xuất trong nhiều năm qua. Việc thay thế này phản ánh yêu cầu cập nhật chính sách quản lý ngoại thương trong bối cảnh mới, khi áp lực về môi trường và kiểm soát xuất xứ hàng hóa ngày càng gia tăng.

Theo nội dung dự thảo, Thông tư sẽ ban hành kèm theo hai danh mục chính. Thứ nhất là danh mục phế liệu tạm ngừng kinh doanh tạm nhập, tái xuất, bao gồm các loại phế thải công nghiệp phát sinh từ hoạt động sản xuất hoặc tiêu dùng. Thứ hai là danh mục hàng hóa đã qua sử dụng thuộc diện kiểm soát nghiêm ngặt, được xác định theo mã HS để bảo đảm tính minh bạch và thuận lợi cho doanh nghiệp trong quá trình tra cứu, khai báo hải quan. Việc công khai mã HS giúp giảm thiểu rủi ro sai sót do hiểu nhầm về mô tả hàng hóa.

Tuy nhiên, dự thảo cũng quy định rõ ngoại lệ: các trường hợp kinh doanh chuyển khẩu mà hàng hóa được vận chuyển thẳng từ nước xuất khẩu đến nước nhập khẩu, không qua cửa khẩu và không làm thủ tục nhập khẩu vào Việt Nam, sẽ không thuộc phạm vi áp dụng của danh mục tạm ngừng. Quy định này nhằm phân biệt rõ giữa trung chuyển thực chất qua lãnh thổ Việt Nam với hoạt động thương mại thuần túy trên chứng từ.

Đối tượng chịu tác động của Thông tư bao gồm thương nhân tham gia hoạt động tạm nhập, tái xuất và chuyển khẩu; cơ quan hải quan; lực lượng quản lý thị trường; cùng các tổ chức, cá nhân có liên quan trong chuỗi logistics. Văn bản được thiết kế với cấu trúc gọn gồm các điều về phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng, tổ chức thực hiện và điều khoản thi hành, bảo đảm tính rõ ràng và khả thi.

Một điểm đáng chú ý là tính kế thừa chính sách. Dự thảo tiếp tục duy trì các danh mục đã được quy định tại Thông tư số 08/2023/TT-BCT và Thông tư số 18/2024/TT-BCT, đồng thời rà soát, điều chỉnh để phù hợp với Nghị định mới thay thế Nghị định 69. Khi Thông tư mới có hiệu lực, các quy định tương ứng tại hai Thông tư nêu trên, bao gồm các phụ lục liên quan đến danh mục hàng hóa tạm ngừng kinh doanh, sẽ được bãi bỏ nhằm tránh chồng chéo pháp lý.

Theo dự kiến, Thông tư sẽ có hiệu lực cùng thời điểm với Nghị định thay thế Nghị định 69 và được áp dụng đến hết ngày 31/12/2029. Việc ấn định thời hạn hiệu lực cho thấy đây là biện pháp quản lý có tính giai đoạn, cho phép cơ quan quản lý đánh giá tác động và điều chỉnh chính sách khi cần thiết.

Trong bối cảnh các dòng chất thải xuyên biên giới ngày càng phức tạp, đặc biệt sau khi nhiều quốc gia siết chặt nhập khẩu phế liệu, việc Việt Nam chủ động hoàn thiện cơ chế quản lý tạm nhập, tái xuất là một bước đi cần thiết. Chính sách này không chỉ nhằm bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng, mà còn góp phần củng cố uy tín quốc gia trong thực thi các cam kết quốc tế về thương mại và môi trường. Quan điểm xuyên suốt được thể hiện rõ: phát triển thương mại phải đi kèm với trách nhiệm môi trường, và không đánh đổi an ninh sinh thái lấy tăng trưởng ngắn hạn.