Ngành thép Việt Nam trước cơ chế hạn ngạch phát thải: áp lực ngắn hạn và cơ hội dài hạn từ “thép xanh”

Ngành thép Việt Nam đang bước vào một giai đoạn chuyển đổi quan trọng khi các chính sách kiểm soát phát thải khí nhà kính bắt đầu được triển khai mạnh mẽ. Việc Chính phủ thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải trong khuôn khổ thị trường carbon không chỉ tạo ra những thách thức trước mắt cho các doanh nghiệp sản xuất thép, mà còn mở ra một hướng đi mới cho toàn ngành trong dài hạn.

Trong bối cảnh thế giới ngày càng siết chặt các tiêu chuẩn môi trường và carbon đối với sản phẩm công nghiệp, ngành thép – vốn là một trong những ngành phát thải lớn nhất – buộc phải thay đổi mô hình phát triển. Câu chuyện của ngành thép Việt Nam vì vậy không chỉ là bài toán giảm phát thải, mà còn là bài toán tái cấu trúc công nghệ, chuỗi cung ứng và chiến lược cạnh tranh trong giai đoạn kinh tế xanh.

Ngành thép – một trong những nguồn phát thải lớn của nền kinh tế

Trong cơ cấu công nghiệp của Việt Nam, thép là ngành sản xuất có mức tiêu thụ năng lượng rất cao. Quá trình luyện thép truyền thống sử dụng lò cao và than cốc tạo ra lượng khí CO₂ đáng kể, khiến ngành này trở thành một trong những nguồn phát thải lớn trong nền kinh tế.

Theo các nghiên cứu về chuyển đổi công nghiệp, ngành thép Việt Nam đã phát thải khoảng 32 triệu tấn CO₂ vào năm 2023, tương đương khoảng 8–9% tổng lượng phát thải khí nhà kính quốc gia, và con số này có thể tăng lên gần 40 triệu tấn CO₂ trong những năm tới nếu sản lượng tiếp tục mở rộng.

Đặc điểm của ngành thép Việt Nam là sự phụ thuộc lớn vào công nghệ luyện thép từ quặng sắt bằng lò cao (BF–BOF), một phương thức sản xuất có cường độ phát thải carbon cao. Việc nhiều doanh nghiệp tiếp tục đầu tư vào công nghệ này trong giai đoạn tăng trưởng vừa qua khiến quá trình giảm phát thải của ngành trở nên phức tạp hơn.

Trong bối cảnh đó, khi Việt Nam triển khai thí điểm thị trường carbon từ năm 2025, ngành thép được lựa chọn là một trong ba lĩnh vực trọng tâm cùng với nhiệt điện và xi măng. Hệ thống này sẽ yêu cầu các doanh nghiệp phải tuân thủ hạn ngạch phát thải và mua thêm tín chỉ carbon nếu lượng phát thải vượt mức cho phép.

Áp lực ngắn hạn: chi phí carbon và sức ép từ thị trường xuất khẩu

Trong giai đoạn đầu triển khai cơ chế hạn ngạch phát thải, ngành thép Việt Nam sẽ đối mặt với không ít khó khăn. Đối với nhiều doanh nghiệp, việc phải kiểm kê khí nhà kính, đầu tư hệ thống đo lường và xây dựng kế hoạch giảm phát thải là một thách thức lớn cả về kỹ thuật lẫn tài chính.

Một áp lực quan trọng khác đến từ chi phí carbon. Khi các doanh nghiệp phát thải vượt hạn ngạch, họ sẽ phải mua thêm tín chỉ carbon trên thị trường. Điều này có thể làm tăng chi phí sản xuất, đặc biệt đối với các nhà máy sử dụng công nghệ luyện thép truyền thống.

Bên cạnh đó, ngành thép Việt Nam còn chịu sức ép từ các quy định môi trường ngày càng nghiêm ngặt tại các thị trường xuất khẩu. Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu, dự kiến áp dụng với nhiều sản phẩm công nghiệp như thép và xi măng, có thể khiến chi phí xuất khẩu tăng lên nếu sản phẩm có cường độ phát thải cao. Nếu không đáp ứng các tiêu chuẩn carbon, doanh nghiệp Việt Nam có nguy cơ mất lợi thế cạnh tranh hoặc thậm chí mất thị phần tại các thị trường lớn.

Ngoài ra, quá trình chuyển đổi công nghệ để giảm phát thải cũng đòi hỏi nguồn vốn đầu tư rất lớn. Nhiều doanh nghiệp trong ngành thép, đặc biệt là các doanh nghiệp quy mô vừa và nhỏ, có thể gặp khó khăn trong việc tiếp cận các nguồn tài chính cho quá trình chuyển đổi này.

Lợi ích dài hạn: cơ hội hình thành ngành “thép xanh”

Mặc dù áp lực ngắn hạn là rõ ràng, nhưng trong dài hạn, cơ chế hạn ngạch phát thải và thị trường carbon có thể tạo ra động lực mạnh mẽ để ngành thép Việt Nam chuyển đổi sang mô hình sản xuất bền vững hơn.

Theo các nghiên cứu về lộ trình phát thải ròng bằng 0 của ngành thép Việt Nam, việc áp dụng các công nghệ sản xuất ít carbon có thể giúp giảm tới 89% lượng phát thải của ngành vào năm 2060 so với mức hiện nay.

Quá trình chuyển đổi này bao gồm nhiều giải pháp như nâng cao hiệu quả năng lượng, điện hóa các quy trình sản xuất, sử dụng năng lượng tái tạo và phát triển các công nghệ luyện thép mới ít phát thải hơn.

Đối với các doanh nghiệp, việc đầu tư sớm vào công nghệ giảm phát thải có thể mang lại nhiều lợi ích. Sản phẩm thép có cường độ carbon thấp sẽ dễ dàng tiếp cận các thị trường xuất khẩu có tiêu chuẩn môi trường cao, đồng thời thu hút được các dòng vốn đầu tư xanh từ quốc tế.

Trong bối cảnh các quỹ đầu tư và tổ chức tài chính toàn cầu ngày càng chú trọng đến tiêu chí ESG, những doanh nghiệp đi đầu trong chiến lược “thép xanh” có thể đạt được lợi thế cạnh tranh đáng kể trong tương lai.

Thép tái chế – hướng đi tiềm năng cho ngành thép Việt Nam

Một trong những hướng đi quan trọng để giảm phát thải trong ngành thép là tăng cường sử dụng thép phế liệu tái chế. Trên thế giới, xu hướng sản xuất thép từ phế liệu bằng lò điện hồ quang (EAF) đang ngày càng phổ biến vì lượng phát thải thấp hơn nhiều so với công nghệ luyện thép từ quặng.

Các nghiên cứu về chuyển đổi ngành thép cho thấy việc mở rộng sản xuất thép từ phế liệu và lò điện hồ quang có thể trở thành một trong những trụ cột quan trọng của quá trình giảm phát thải trong ngành thép. Cùng với các công nghệ như sản xuất sắt hoàn nguyên trực tiếp (DRI) hoặc sử dụng hydro xanh, mô hình sản xuất thép tái chế được xem là giải pháp có khả năng giảm đáng kể lượng CO₂ trong dài hạn.

Ngoài lợi ích môi trường, thép tái chế còn mang lại nhiều lợi ích kinh tế. Việc sử dụng phế liệu thép giúp giảm nhu cầu khai thác quặng sắt, tiết kiệm năng lượng và giảm chi phí nguyên liệu đầu vào. Đồng thời, mô hình này cũng thúc đẩy phát triển kinh tế tuần hoàn trong ngành công nghiệp kim loại.

Tuy nhiên, để phát triển mạnh thép tái chế, Việt Nam cần xây dựng một hệ thống thu gom và phân loại phế liệu hiệu quả, đồng thời mở rộng công suất của các nhà máy luyện thép bằng lò điện.

Một bước chuyển của ngành công nghiệp nặng

Việc áp dụng hạn ngạch phát thải và xây dựng thị trường carbon có thể tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với ngành thép Việt Nam trong thập niên tới. Trong ngắn hạn, doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với nhiều thách thức về chi phí và công nghệ. Nhưng trong dài hạn, quá trình chuyển đổi này có thể mở ra cơ hội để ngành thép Việt Nam bước sang một giai đoạn phát triển mới – giai đoạn của thép xanh và kinh tế tuần hoàn.

Nếu tận dụng tốt cơ hội này, Việt Nam không chỉ giảm được lượng phát thải khí nhà kính mà còn có thể xây dựng một ngành công nghiệp thép hiện đại, cạnh tranh và phù hợp với xu hướng phát triển bền vững của nền kinh tế toàn cầu.